4 – Wo steht mein Dialekt?

Horch, was kommt von draussen rein

Zum Dialekt im Mittelschanfigg und im Mittelprättigau

Hier kann festgestellt werden, ob oder wie weit sich der eigene Dialekt vom herkömmlichen (blaue Schrift) entfernt hat.

rote Schrift: fremde Wörter, vorwiegend aus dem Unterland.

abgschtummä abgschtimmd I han noch nid abgschtimmd.  Ich habe noch nicht abgestimmt.       

äigäniäigni – eigene. Äigni Härdöpfl, än äignä Löffl, än äigni Gablä, äs äigäs Hääss.

allesallsDas ischt alls ärlogä, nüüd cha mä glaubä.

bauäbuuä – bauen. Äs Huus buuä.

beträuäbätrüüijä – bätrüüäbetreuen, eher: zun äswämm odr zun äswàs luägä.

Biig, BiigiBiigäBeige

BiinäImmiBiene

brchoonübrchoon – bekommen, erhalten. Schi hed äs Guätäli übrchoon. Sie hat ein Guätäli erhalten.

büügäbäuggäbiegen

BürschtPürschtBurschen – Pürscht, Bauer – Puur. Diä tondrs Pürscht!

büütäbiätäbieten. I biätä, du biätischt, schi büüt, schi hed gäbottä.

chlemmächlempäkneifen. Är hed mi gchlobä. Äs hed mr dr Tuumä iingchlempt

chlinchläinäs chläis Wisli, dr Mischt chläinä.

chrüchä – chräuchäDr chläin Chrischtä lärnäd chräuchä, är chrüücht zum Gguutschi.

chusch äppä – chuscht ätä – Kommst du bald?

di Eerschtidi EerschtDi Eerscht übrchund än Priis. Di Eerscht, dr Eerscht, ds Eerschtä.

det, dötdertä, dert, in Luzein dört – dort

dritti – drittdi dritt Fuär, aber: Än dritti Fuär, än drittä Aalauf, äs dritts Mal.

drvoodrvaandavon. Ds Chalb ischt drvaan (entlaufen). Schi hed drvaan ggässä.

Dünger – MischtDr Chunschtdüngr ist also Chunschtmischt, düngen ist tünggä.

Elträ – EltäräEltern. Waa sind diini Eltärä? Wo sind deine Eltern?

fein fiinÄ fiinä Maan, fiini Wollä, ä fiini Nasä, aber nicht ä fäinä Chuächä.

Flüügä – FläugäFliege

flüügä – fläugäfliegen

Flüügr – FläugrFlieger. Dr Fläugr flüügt übr ünsch. Dr Fläugr ischt … gflogä.

früänär – früärfrüher. Das kann heute gewesen sein oder vor Jahren.

gäbrochänä – gäbrochnäÄr chan nümmä gaan mid dm gäbrochnä Fuäss.

GebäudeGäbüüDiä Gäbüü gchiiänd bald zämmä.

geerägääräDerä chläinä Fischli han i gäärä. Solch kleine Fischchen habe ich gern.

gengtigüängiginge. I güängi nid aläin. Ich ginge nicht allein.

ggfeerlichggfeerligefährlich. Das ischt ggfeerli! Aber: Än ggfeerlichi Schtraass.

ggnüüssäggniässäI ggniässä d Sunnä, du ggniässischt, schi ggnüüsst, ggnossä.

ggrauäggruuäÄs hed mi ggruuä, diä … äwägg z wäärffä. Es hat mich gereut, …

göndgaandSchi gaand häin. Sie gehen heim.

GruässGruäz Wiär häind dr än Gruäz vam Marili.

grüässä, grüässigrüäzä, grüäzi – Wiär leend schä(n) au lan grüäzä. Grüäzi, Frau Doktr, oder dem Schriftbild zuliebe: Grüazi.

Gruppänä Gruppä unmögliche Mehrzahlform, hier wie überall – wie Schuälä und Schiibä

gschafftgschaffädgearbeitet. Schi häind hüt schtreng gschaffäd.

gschtummägschtimmtstimmen hat mit stumm nichts zu tun.

gseeschtgsiäschtGsiäscht dr Manäschiin? Siehst du den Mondschein?

händhäindhaben. Schi häind midänandärä gchochchäd.

hochhöchDr Höchwang (Auf der Landkarte schriftdeutsch «Hochwang»)

iiträidiingätraagäSchi hed ds Holz iingätraagä, Rächnigä iingätraagä.                       

imschäschiini schiini Chüä, schiis Ross, schiin Buäb. (imschä wäre «ihmseine», eine fremde Form)

inäirnäSchi isst albig bin irnä (bei den Verwandten, Bekannten). Inä ist die Höflichkeitsform: Tarf i Inä ä Schtuäl aanbiätä?

in rä Alp – in ärä Alp – I chumä in ärä Minutä. Schi ischt in dr Chuchchi.

ischischtist. Was ischt das für ä Chrachch?

ischsis sIs s moorä hübsch? Ist es morgen schön? (is s: ist es, gesprochen iss.)

käiägchiiäMä chönti gchiiä. Fremde Mischformen: abägchiid und aprkäit – anstatt apprgchiid.

kriägäübrchoonWiär häind Bsuäch übrchoon, nid gchriägäd midänandärä. Kein Krieg.

lessileeSchi lee ds Vee in di nüü Wäid. Sie lasse das Vieh in die neue Weide.

liässilüässiSchi lüässi ds Vee nid uus bin derä Chelti. Sie liesse das Vieh nicht …

liäbägäärä hanSchi häind änandärä gäärä. gäärä odr liäb? So einfach ist das: gäärä han und liäb siin. Ds Vreni ischt liäb mid dä Chatzi, schi hed schi gäärä. Als Nomen: Miin Liäbschtr (heute hört man miin Fründ), miini Liäbschti (meine Freundin).

lööndleendWiär leend äu nid gäärä län gaan. Wir lassen, sie lassen …

machtimüächiÄs müächi än bitz än Gattig. Es sähe einigermassen anständig aus.

miächimüächiDas müächi nid. Das würde ich nicht machen.

miärwiärwir (im Prättigau nur noch in Furna)

midrämidäräSchi hed ds Buäch midärä ggnuun. Sie hat das Buch mit ihr genommen.

miinä Huät – miin. Miin Huät. Mein Hut. Aber: Das ischt miinä! Das ist der meinige.

nächschtäneechschtä(zeitlich) Ds neechschtmal chuscht den ziitig! Das nächste Mal kommst du rechtzeitig! nööchschtä (örtlich) Dr nööchscht Bäärg.

nomalnochämal Ärzell nid nochämal ds gliichä!

nüüssäärniässäI muäs ärniässä. Ich muss niesen.

OnkälÖhi – Schiin Öhi huusäd z Züri.                       

ÖnkälÖchmäWiäviil Öchmä hescht du? I han nun äin Öhi.

PfnüslSchtruuchäErkältung mit Schleim in der Nase.

praachtgferggädSchi häind mä Chläidr gferggäd. Sie haben ihm Kleider gebracht.

pruuchtgäbruuchtSchi hättänd ds Brood nid gäbruucht. Sie hätten … nicht gebraucht.

richtig guät – rächt guät – Där Maluns ischt rächt guät, du machchischt das rächt.

rüümäruumäSchneeruumig, eher: Dr (dn) Schnee äwägg ruumä.

schiinä Huät – schiin Huät – sein Hut. Aber: Das ischt schiinä. Schiis Schtälli, schiini Töchtr. (Imschä kommt aus dem Unterland: immsiinä, ihmseiner) 

schlaaschlaanschlagen

schläckäläckäDi Gäiss läckäd a mä Schtäin. Die Ziege leckt an einem Stein.

schlöndschleendD Ross schleend us. Die Pferde versetzen Fusstritte. Di Granium schleend us. Die Geranien treiben Knospen.

schtöndschtaandDi Pföschtä schtaand chrumm. Die Pfosten stehen krumm.            

schlüüssäschliässäI schliässä d Chällrtüür. Schi schlüüsst d Huustüür. … gschlossä.

schönhübschSchi hed hübschäli gätan (hier: sorgsam). Das Wort „schön“ gibt es bei uns nicht.

SchpiiliSchpiliSpiele

schtärchschtschterchschtDas glaubt dr schterchscht Maan nid.

SchtockSchtäckäStock. Zum Gaan bruucht mä (n) ä Schtäckä. Am Huus hed s Graniumschtöck, va mä abgsaagätä Bomm bliibt ä Schtock zrugg.

SchtrohSchtrauSchtrauballä, Schtraufüür, Schträüi, schträüä

schtüübäschtäupästieben

SchublaadäZüüchäIm Unterland schiebt man, bei uns zieht man.

schwindligtrümmligHütt ischt mr ganz trümmlig. Heute ist mir ganz schwindlig.

si hed – schi hed – Schi hed rächt. Sie hat recht.

simmrsii wr – Sind wir. (Im Prättigau nur noch in Furna)

sinräschiinär – Är chund widärum mid schiinär (schiinr) Chuä. Aber: Schiinärä truui nid.

so isch sso is s(gesprochen: so iss)

so mäso äinämÄn hübschä Schtuäl. Schi hed Fräud an a so äinäm (an einem solchen).

somitdrmidDrmid bruucht s käin Iischprach. Somit braucht es keine Einsprache.

TäägTagä, TaagIn denä Tagä sötti ds Wättr bessärä. In drii Taag cha mä meeä.

techitettiÄr tüä nüüd. Er tue nichts. Är tetti gschiidr hälffä. „tetti“ vermeiden, stattdessen: Är hulffi gschiidr.

TegschtTägschtText

tenktgädäichtSchi hed nid draan gädäicht. Sie hat nicht daran gedacht.

trauätruuäSchi truuäd derä Sachch nid. Sie traut dieser Sache nicht.

treutrüüÄs ischt äs trüüs Ross.

trinkätriichäI mäinä, du triichscht nid, du suuffischt! PP: gätruuchä

trüüätruuäSchi truuäd derä Sachch nid. Sie traut dieser Sache nicht.

tüüftäufftief, än täuffä Schlaaf, än täuffi Schtimm, äs täufs Tobl.

übrzogäübrzüügtVan ärä Mäinig übrzüügt, van Schtoff übrzogä. I bin übrzogä, mit Schokolade? Oder gar: Är hed mi übrzogä. Niklaus Bigler, ehemaliger Redaktor des Schweiz. Idiotikons, bezeichnet dieses Wort als Juxform. Also: Schi ischt übrzüügt, schi hed mi übrzüügt. Hingegen ist im folgenden Satz «übrzogä» zutreffend: Schi hed ds Chüssi mit ämä hübschä Schtoff übrzogä.

ufgänauf Bethlehem (mit dem Heli?), nein, sie gingen gen Bethlehem, Chur, gän Arosa, aber an d Wis (nach Langwies).

UnfallUfallLuäg, dass t nid värufallscht!

unigä …….unbekannt, nicht übersetzbar. Gemeint ist etwas Grosses, dem Churer Dialekt entnommen.

ünschesünsüns Nani (s.), ünschi Bäsi (w.), ünschä Öhi (m.), ünschi Chalbr. Fluri Aliesch: Üns Männli (in No meen desch).

uu …….nicht übersetzbar. Der Ausdruck stammt aus Chur. Gemeint ist etwas ganz Besonderes, ein Churer Ausdruck: Uu huärä guät.

vo woova wạnäVa wanä chund dr Luft? Woher kommt der Wind?

vor Fluä – van dr Fluä – ä Stein van dr Wiissfluä, nicht vor Wiissfluä.

vrlüürävrliäräDa hescht nüüd mee z vrliärä. Jetz vrlüürscht den grad dr Schlüssl.

vrträägäärtraagä oder vrtraagäI ärtraagä das Gschräi nümmä. I vrtraagä di Poscht.

vrwöönävrwennäSchi häind ds Mäiti nid verwennt. Sie haben das Mädchen nicht verwöhnt.

vrwütschäärwüschschäDr Lantjegr hed dr (dn) Schelm ärwüscht. Der Landjäger hat den Schelm erwischt.

vuva, vanvon (vu gehört nur zu Seewis)

wäärdächonÄs chönti schpaat choon. Hier stimmt werden: Äs Chalb ischt woordä.                       

warmwaarämI han niä rächt waaräm.                       

widrwidärumSchi chund widärum.

WolchäWolkäWolken, aber äs Ggwülch.

wo simmrwa sii wrWo sind wir? (im Prättigau nur noch in Furna)

würdchund Äs chund hüt schpaat (schpeet). Es wird heute spät.

ds nächschtäds nööchschtä(örtlich) Ds nööchschtä Galti ischt gaar äs wilts. Für die Reihenfolge gilt ds neechschtä. Jetzä chund ds neechschtä dran. Im neechschtä Manät.

zeigä zäichä Schi hed mä d Lismig gäzäichäd. Sie hat ihm das Gestrickte gezeigt.

züänäzuä tuänI wil di Tüür zuä tuän. … ins Schloss legen, aber: di Tüür pschliässä. Mit dem Schlüssel schliessen.

Auch dies und mehr schmerzt in den Ohren:

HonigHung
ButterSchmalz
früänärfrüär
denkidäichi
HüüsrHüüschr
liäbägäärä han
ChloschtersChloschtersch
MaladersMalaadrsch
inäschliichäiischliichä/innrschliichä
iiprenntiingäbrennd
gwööntggwonäd
di Tochtrdi Töchtr
immeralbig

Wilhelm Busch: Aufstrebend muss du dich bemühn, denn ohne Mühe sinkest du, der liebe Gott muss immer ziehn, dem Teufel fällt’s von selber zu.

übrziän und übrzüügä
Jetz ischt dr Himml übrzogä, nümmä blau.
Hescht du diis Konto übrzogä? Pitti au!
Und ds Chüssi übrzogä, wiä das suubr ischt!
Ja, bin i sälbr übrzogä
mid Schtoff, mid Schoggi odr Mischt?

Gang gä schtimmä, bliib nid schtummä!
Am Sunntig ischt erscht grad än Abschtummig gsin.
Ja, taarf mä di freegä, was hescht du den gschtummä?
Gar nüd, den was hätti s au für ä Sinn?
Wenn i schtumm bliibä wil, gaani ggwüss nid gä schtummä.