{"id":2205,"date":"2021-02-25T20:07:53","date_gmt":"2021-02-25T20:07:53","guid":{"rendered":"https:\/\/walsermundart.ch\/?page_id=2205"},"modified":"2022-12-19T09:48:50","modified_gmt":"2022-12-19T09:48:50","slug":"23-wo-steht-mein-dialekt","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/walsermundart.ch\/?page_id=2205","title":{"rendered":"2.14 &#8211; Steter Verlust"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><a href=\"https:\/\/walsermundart.ch\/?page_id=360\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/Pfeil-zurueck-mini-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-6871\" width=\"108\" height=\"70\"\/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<p>Die gr\u00f6ssten Ver\u00e4nderungen geschehen in unseren Ferienorten, wo man selbst bei manchen dort Aufgewachsenen den Walserdialekt nicht mehr erkennen kann. Noch vollst\u00e4ndig erhalten geblieben ist er bei Personen, die in jungen Jahren in ein fremdes Sprachgebiet zogen. Die zuverl\u00e4ssigste Auskunftsperson in Peist war K\u00e4therli Donau, Uhrmacherlehrtochter und dann Uhrmacherin in Le Locle. Sie verwendete bei ihren seltenen Besuchen in Peist gern ihre Muttersprache, die sie so bewahrt hatte, wie wir sie von Chroon\u00e4 Niini h\u00f6ren (Tondokument von 1926), und wie sie nur noch von den \u00e4ltesten Bewohnern gesprochen wird. Herausgeber: Walservereinigung Graub\u00fcnden: B\u00fcndner Walser erz\u00e4hlen.<\/p>\n\n\n\n<p>Nur noch wenige alte Leute erinnern sich an die aussterbenden Begriffe. Wer weiss noch, was ein <strong><em>T\u00fcrpiischtel <\/em><\/strong>(<em>T\u00fc\u00fcrpiischtl<\/em>) ist? Toni Butzerin (Jg. 1934) kennt noch die besonderen Namen <strong><em>Torhund<\/em><\/strong> und <strong><em>Torhoor\u00e4<\/em><\/strong>. (Foto: Ausschnitt aus dem Titelbild &#171;D\u00f6rfligeischt Peist&#187;), bearbeitet und mit Bezeichnungen versehen.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Doerfligeischt-Peist-Namen-1-1024x972.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-4161\" width=\"467\" height=\"443\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Doerfligeischt-Peist-Namen-1-1024x972.jpg 1024w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Doerfligeischt-Peist-Namen-1-300x285.jpg 300w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Doerfligeischt-Peist-Namen-1-768x729.jpg 768w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Doerfligeischt-Peist-Namen-1-1536x1458.jpg 1536w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Doerfligeischt-Peist-Namen-1-2048x1944.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 467px) 100vw, 467px\" \/><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p>Fient vergleicht die Drachen mit &#171;Latuechji, grossi wie \u00dcbert\u00fcrner&#187;.<\/p>\n\n\n\n<p>In Luzein h\u00f6rt man <strong>Tsch\u00e4tschel <\/strong>(Tsch\u00e4tschl) f\u00fcr Tannzapfen nur noch selten. In Peist geht es mit <strong>Suul <\/strong>\u00e4hnlich. <em>\u00c4 Suul<\/em> ist ein starker Pfosten, den man vorzugsweise setzt, nicht nur gespitzt in den Boden schl\u00e4gt. \u00e4i <em>Suul &#8211; zw\u00e4i S\u00fc\u00fcl<\/em>, nicht etwa S\u00fc\u00fcl\u00e4 (S\u00e4ulen).<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:34px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"has-vivid-red-color has-text-color\" style=\"font-size:40px\"><a><strong>Wie die Zeit vergeht<\/strong><\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-vivid-green-cyan-color has-text-color\"><strong>Wohl noch verstanden, aber kaum mehr gebraucht seit vielleicht<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>1950<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>Schi sind <strong>schlems <\/strong>d\u00fcr ds Boord uuf ggloff\u00e4.<\/em><br>Sie gingen schr\u00e4g \u00fcber den Abhang hinauf.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1955<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>Das ischt ganz \u00e4s <strong>\u00e4schprs <\/strong>Chind.<\/em><br>Das ist ein ganz munteres Kind.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1960<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>H\u00fct bliibt s h\u00fcbsch, dr <strong>Gch\u00e4i <\/strong>glenggt bis fascht an ds Doorf.<\/em><br>Heute bleibt es sch\u00f6n, der Dunst reicht bis fast an das Dorf.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1965<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>Das ischt \u00e4s <strong>l\u00fc\u00e4ms <\/strong>M\u00e4nnli.<\/em><br>Das ist ein schw\u00e4chliches M\u00e4nnchen.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1970<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>I mag s fascht nid <strong>\u00e4rb\u00e4it\u00e4<\/strong>.<\/em><br>Ich kann es fast nicht erwarten. (b\u00e4it\u00e4 \u2013 warten, auch im Unterland)<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1975<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00c4soo \u00e4n <strong>hoor\u00e4iti <\/strong>Chu\u00e4 gfald mr nid.<\/em><br>Eine so grosse magere Kuh gef\u00e4llt mir nicht.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1980<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>H\u00fct chan i d H\u00e4\u00e4rd\u00f6pfl nid <strong>bsal\u00e4<\/strong>.<\/em><br>Heute kann ich die Kartoffeln nicht bezahlen.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1985<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>I\u00e4r<\/strong> ch\u00f6nd mr ds G\u00e4\u00e4ld moor\u00e4 g\u00e4\u00e4n. <\/em>(H\u00f6flichkeitsform)<br>Ihr k\u00f6nnt mir das Geld morgen geben. (anstatt du)<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1990<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>I chum\u00e4 <strong>w\u00e4idli <\/strong>bin \u00c4u vrbii!<\/em> (\u00c4u: h\u00f6fl. bei alten Leuten)<br>Ich komme schnell bei Euch vorbei (meist nur 1 Person).<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1995<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>Diini Tiirig han i <strong>uf m Schtrich<\/strong>.<\/em><br>Dein fortw\u00e4hrendes Betteln ist mir zuwider.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2000<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>Di\u00e4 Bir\u00e4 sind mr z <strong>t\u00e4igg<\/strong>.<\/em><br>Diese Birnen sind mir zu weich.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2005<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>Wi\u00e4r h\u00e4ind viil <strong>Umu\u00e4s <\/strong>mimm\u00e4.<\/em><br>Wir haben viele Schwierigkeiten mit ihm.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2010<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>Schi mu\u00e4s <strong>b\u00e4iz\u00e4 <\/strong>bim Mee\u00e4.<\/em><br>Sie muss sich abm\u00fchen beim M\u00e4hen.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2015<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00c4r mag dr Scht\u00e4in nid <strong>\u00e4rw\u00e4igg\u00e4<\/strong>.<\/em><br>Er vermag den Stein nicht zu bewegen.<br><\/p>\n\n\n\n<p><strong>2020<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>Schi <strong>b\u00e4tschg\u00e4d <\/strong>a m\u00e4 Schtuck Holz.<\/em><br>Sie schnitzt an einem St\u00fcck Holz.<br><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/schnitzen-kinder.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2257\" width=\"392\" height=\"261\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/schnitzen-kinder.jpg 1000w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/schnitzen-kinder-300x200.jpg 300w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/schnitzen-kinder-768x511.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 392px) 100vw, 392px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-vivid-green-cyan-color has-text-color\"><strong>Noch allen bekannt und von vielen gesprochen<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"727\" height=\"762\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-46-a.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2260\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-46-a.jpg 727w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-46-a-286x300.jpg 286w\" sizes=\"auto, (max-width: 727px) 100vw, 727px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-46-b2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2262\" width=\"645\" height=\"699\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-46-b2.jpg 697w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-46-b2-277x300.jpg 277w\" sizes=\"auto, (max-width: 645px) 100vw, 645px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-vivid-cyan-blue-color has-text-color\"><strong>Viele werden noch gesprochen<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Seite-47-a2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-3811\" width=\"652\" height=\"794\"\/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Seite-47-b2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-3813\" width=\"638\" height=\"654\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Seite-47-b2.jpg 792w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Seite-47-b2-293x300.jpg 293w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Seite-47-b2-768x787.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 638px) 100vw, 638px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-vivid-green-cyan-color has-text-color\"><strong>Br\u00f6ckeln ab<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"736\" height=\"791\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-48-a2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2292\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-48-a2.jpg 736w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-48-a2-279x300.jpg 279w\" sizes=\"auto, (max-width: 736px) 100vw, 736px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"742\" height=\"865\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-48-b2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2294\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-48-b2.jpg 742w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-48-b2-257x300.jpg 257w\" sizes=\"auto, (max-width: 742px) 100vw, 742px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-vivid-red-color has-text-color\"><strong>Nur noch selten zu h\u00f6ren<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"740\" height=\"755\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-49-a.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2277\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-49-a.jpg 740w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-49-a-294x300.jpg 294w\" sizes=\"auto, (max-width: 740px) 100vw, 740px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"762\" height=\"727\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-49-b.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2278\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-49-b.jpg 762w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-49-b-300x286.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 762px) 100vw, 762px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"757\" height=\"587\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-49-c.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2279\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-49-c.jpg 757w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-49-c-300x233.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 757px) 100vw, 757px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-luminous-vivid-amber-color has-text-color\"><strong>Wer kennt sie noch?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Das Buch Pr\u00e4ttigauer Dialekt &#171;W\u00f6rter&#187;, Herausgeber: Pro Pr\u00e4ttigau, K\u00fcblis 2014, und das Davoserdeutsche W\u00f6rterbuch, Walservereinigung Graub\u00fcnden, waren eine grosse Hilfe beim Formulieren der Erkl\u00e4rungen. <\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"746\" height=\"690\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-50-a.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2287\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-50-a.jpg 746w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-50-a-300x277.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 746px) 100vw, 746px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"754\" height=\"690\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-50-b.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2288\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-50-b.jpg 754w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-50-b-300x275.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 754px) 100vw, 754px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/Seite-50-c-korr.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-8482\"\/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"340\" height=\"351\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Tanse-www-srf-zugeschn.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2295\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Tanse-www-srf-zugeschn.jpg 340w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Tanse-www-srf-zugeschn-291x300.jpg 291w\" sizes=\"auto, (max-width: 340px) 100vw, 340px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-vivid-red-color has-text-color\"><strong>Anpassung des Adjektivs an das Nomen<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"710\" height=\"529\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-43-a.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2245\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-43-a.jpg 710w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-43-a-300x224.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 710px) 100vw, 710px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Dieser Verlust geht einher mit jenem der Angleichung des Artikels im Akkusativ maskulin:<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"715\" height=\"262\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-44-a.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2246\" srcset=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-44-a.jpg 715w, https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Seite-44-a-300x110.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 715px) 100vw, 715px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>*Kolumne von Leonie Barandun-Alig in der SO vom 8. Febr. 2021, Vum eif\u00e0ch m\u00e0cha: Ds J\u00e0\u00e0r ischt scho mee as an M\u00e0\u00e0nat <strong>\u00e0\u00e0lts <\/strong>\u2026<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><a href=\"https:\/\/walsermundart.ch\/?page_id=360\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/walsermundart.ch\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/Pfeil-zurueck-mini-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-6871\" width=\"107\" height=\"69\"\/><\/a><\/figure>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Die gr\u00f6ssten Ver\u00e4nderungen geschehen in unseren Ferienorten, wo man selbst bei manchen dort Aufgewachsenen den Walserdialekt nicht mehr erkennen kann. Noch vollst\u00e4ndig erhalten geblieben ist&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-2205","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/walsermundart.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2205","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/walsermundart.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/walsermundart.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/walsermundart.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/walsermundart.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2205"}],"version-history":[{"count":38,"href":"https:\/\/walsermundart.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2205\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8484,"href":"https:\/\/walsermundart.ch\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/2205\/revisions\/8484"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/walsermundart.ch\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2205"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}